« poprzedni rozdział | spis treści | następny rozdział »

II. Udzielanie rodzinom, w których występują problemy alkoholowe, pomocy psychospołecznej i prawnej, a w szczególności ochrony przed przemocą w rodzinie

1. Zobowiązanie do podjęcia leczenia odwykowego

Na mocy art. 41 ust. 3 oraz art. 25 i art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości (...) do zadań własnych gminy należy powołanie gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, na których spoczywa obowiązek podejmowania czynności zmierzających do orzeczenia o zastosowaniu wobec osoby uzależnionej od alkoholu obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu. Postępowanie powyższe dotyczy jedynie wybranych kategorii osób uzależnionych. Przesłanki do wdrożenia takiego postępowania określa art. 24 ustawy, wskazując osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich (...), systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny. O zastosowaniu wobec osoby uzależnionej zobowiązania do podjęcia leczenia odwykowego stanowi sąd rejonowy. Do zadań gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych w ramach działań wynikających z instytucji prawnej zobowiązania do leczenia należy:

  1. Przyjęcie zgłoszenia o przypadku wystąpienia nadużywania alkoholu z jednoczesnym wystąpieniem przesłanek z art. 24 ustawy.
  2. Wezwanie na rozmowę osoby, co do której wpłynęło zgłoszenie o wystąpieniu przesłanek z art. 24 ustawy i pouczenie jej o konieczności zaprzestania działań wymienionych w art. 24 ustawy i/lub poddania się leczeniu odwykowemu.
  3. Skierowanie takiej osoby na badanie przez biegłych w celu wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu leczniczego (art. 25 ustawy).
  4. Przygotowanie dokumentacji związanej z postępowaniem sądowym wraz z opinią wydaną przez biegłego (art. 26 ust. 3 ustawy).
  5. Złożenie wniosku o wszczęcie postępowania do sądu rejonowego właściwego według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której postępowanie dotyczy (art. 26 ust. 3 ustawy).

Do dokumentacji należą: opinie wydane przez biegłych (zgodnie z § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 30 lipca 2004 roku w sprawie trybu powoływania biegłych (...) biegłymi w przedmiocie uzależnienia są odpowiednio przeszkoleni lekarz psychiatra i psycholog), protokół z rozmowy z osobą zgłaszającą do komisji przypadek nadużywania alkoholu i wynikających stąd konsekwencji, protokół z rozmowy z osobą uzależnioną od alkoholu, o ile do takiej rozmowy doszło, dokumenty pochodzące z wywiadu środowiskowego, inne informacje w sprawie, takie jak: informacje z policji, informacje od pedagoga szkolnego i inne. Jeśli osoba uzależniona nie stawiła się na rozmowę w terminie wskazanym przez komisję, ani też na badanie przez biegłych, do wniosku należy dołączyć informację o podjętych w tej sprawie czynnościach (ilość i terminy wezwań wraz z informacją o niestawieniu się osoby wzywanej). Wywiad środowiskowy ma prawo przeprowadzić jedynie osoba do tego uprawniona, tj. pracownik socjalny.

Wszystkie czynności podejmowane w sprawie zobowiązania do podjęcia leczenia odwykowego są objęte poufnością. Instytucja zobowiązania do leczenia odwykowego stosowana na podstawie ustawy często nie jest właściwie rozumiana nie tylko przez rodziny osób, wobec których jest podejmowana, ale także przez osoby odpowiedzialne za jej wdrażanie. Najwięcej nieporozumień związanych jest z oczekiwaną skutecznością wdrożenia tej procedury, dlatego też warto dokładniej omówić pewne wybrane aspekty tej instytucji prawnej.

  1. Postanowienie o zobowiązaniu do leczenia odwykowego zapada w trybie nieprocesowym (art. 26 ust. 2 ustawy).
  2. Funkcja społeczna instytucji zobowiązania do leczenia jest funkcją polegającą na instytucjonalnym motywowaniu do podjęcia terapii odwykowej. Zobowiązanie nie ma charakteru przymusu w sensie prawnym. Tę „formę motywowania do podjęcia terapii odwykowej” można zastosować zgodnie z zapisami ustawy na etapie doprowadzania osoby uzależnionej od alkoholu na badanie przez biegłych, na rozprawę w sądzie i do zakładu leczniczego na podjęcie terapii. Nie ma jednak możliwości prawnych ani organizacyjnych zatrzymania pacjenta w takim zakładzie wbrew jego woli.
  3. Podstawowym celem terapii uzależnienia od alkoholu jest uzyskanie poprawy zdrowia pacjenta. Cel ten jest realizowany zarówno wobec pacjentów zobowiązanych do leczenia przez sąd, jak i wobec pacjentów zgłaszających się do zakładów lecznictwa odwykowego dobrowolnie. Oczekiwanym efektem terapii uzależnienia od alkoholu jest trwałe zatrzymanie spożywania alkoholu przez pacjenta, doprowadzenie do uświadomienia sobie przez pacjenta mechanizmów choroby, dzięki czemu może on w przyszłości nauczyć się unikania powrotu do picia.
  4. Celem pobytu w zakładzie odwykowym nie jest izolacja pacjenta od otoczenia społecznego.
  5. Jak dotąd brak jest środków farmakologicznych skutecznych w terapii uzależnienia od alkoholu. Jedyną skuteczną metodą terapii uzależnień są programy psychoterapeutyczne leczenia uzależnienia od alkoholu. Z tego wynikają jednak określone konsekwencje, zwłaszcza dotyczące niezbędnego zmotywowania pacjenta do udziału w terapii.
  6. Polskie lecznictwo odwykowe realizuje skuteczne programy terapeutyczne; średnio co drugi pacjent ma szansę trwale zatrzymać picie i uzyskać poprawę zdrowia. Taka szansa zdrowienia oferowana jest wszystkim pacjentom, w tym także zobowiązanym do leczenia przez sąd. Muszą jednak zostać spełnione pewne warunki m.in. liczba pacjentów zobowiązanych do leczenia odwykowego na drodze sądowej nie powinna przekraczać jednej piątej liczby pacjentów uczestniczących jednorazowo w programie terapeutycznym. Jest to związane z ich słabszą od przeciętnej motywacją do podejmowania leczenia. Wytworzenie u pacjenta właściwej motywacji jest najważniejszym zagadnieniem pierwszego okresu terapii. Trudno tworzyć ją w grupach, w których przeważają pacjenci zobowiązani instytucjonalnie do podjęcia leczenia.
  7. Badania ankietowe wskazują, że około jedna piąta wszystkich pacjentów kończących programy terapii uzależnienia od alkoholu to pacjenci zobowiązani do leczenia przez sąd.
  8. Osoby uzależnione od alkoholu nie są chore psychicznie i w większości przypadków ponoszą odpowiedzialność za swoje niezgodne z prawem postępowanie.
  9. Często oczekuje się, że wdrożenie procedury zobowiązania do leczenia odwykowego rozwiąże problem przemocy w rodzinie. Niestety, nie jest to możliwe. Zakłady lecznictwa odwykowego nie pełnią roli aresztów. Ochronę rodziny osoby uzależnionej przed przemocą powinien zapewnić system lokalny rozwiązywania problemów alkoholowych – koordynowany przez gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych i wspierany przez system wymiaru sprawiedliwości. Leczenie odwykowe sprawcy przemocy czy osoby zakłócającej porządek publiczny w związku z nadużywaniem alkoholu, nie może być proponowane jako jedyny rodzaj oddziaływań w sytuacji wystąpienia przemocy w rodzinie.

2. Biegli sądowi

8 września 2004 roku weszło w życie, wydane na podstawie delegacji określonej w art. 28 ust. 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 lipca 2004 roku w sprawie trybu powoływania biegłych, zasad sporządzania opinii oraz warunków i sposobu dokonywania badań w przedmiocie uzależnienia od alkoholu (Dz.U. z 2004 r. Nr 183, poz. 1895).

Ze względu na brak przepisów przejściowych dotychczasowe listy biegłych orzekających w przedmiocie uzależnienia od alkoholu straciły moc z chwilą wejścia w życie nowego rozporządzenia. Nowe listy biegłych ustanawia przy sądzie okręgowym prezes sądu okręgowego. Wcześniej jednak, kandydatów do listy, po uprzednim uzyskaniu ich pisemnej zgody, zgłasza kierownik wojewódzkiego ośrodka terapii uzależnienia od alkoholu i współuzależnienia, działając w porozumieniu z konsultantem wojewódzkim w dziedzinie psychiatrii. Listę biegłych publikuje się w wojewódzkim dzienniku urzędowym w terminie miesiąca od dnia zatwierdzenia przez prezesa sądu okręgowego. Biegłych ustanawia się na okres trzech lat, przy czym okres ustanowienia upływa z końcem trzeciego roku kalendarzowego.

Wykładnia językowa przepisu art. 28 ust. 2 ustawy wskazuje na to, że przepisy rozporządzenia w sprawie trybu powoływania biegłych (...), wydanego na jego podstawie, odnoszą się wyłącznie do postępowania przed sądem. Brak jest zatem podstaw prawnych do zobowiązania gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych do stosowania przepisów omawianego rozporządzenia. Jednocześnie należy wskazać, iż nie ma regulacji ustawowych dotyczących kwestii powoływania biegłych i zasad sporządzania przez nich opinii na etapie czynności dokonywanych przez komisje.

Jednakże zarówno rzetelność opinii wydawanych przez biegłych sądowych, jak i konieczność ponoszenia przez gminne komisje dodatkowych kosztów sądowych, jednoznacznie wskazują na korzyści płynące z zastosowania przez komisje przepisów rozporządzenia. W związku z tym rekomendowane jest, aby gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych podejmując czynności zobowiązujące do leczenia, powoływały do spraw biegłych ustanowionych przez sąd.

Zgodnie z nowym rozporządzeniem osoba, wobec której wszczęto postępowanie w przedmiocie uzależnienia od alkoholu, jest poddawana badaniu psychologicznemu i psychiatrycznemu. Wynik tych badań – stanowiący opinię w przedmiocie uzależnienia od alkoholu – ma służyć sądowi za podstawę do ewentualnego orzeczenia o obowiązku poddania się przez tę osobę leczeniu odwykowemu.

Opinia w przedmiocie uzależnienia od alkoholu powinna składać się z dwóch odrębnych części sporządzonych przez biegłego psychiatrę oraz psychologa – ujętych w formie jednego dokumentu. Przy czym każdy z biegłych działa w zakresie swojej specjalności. Nie wyklucza to w żaden sposób ewentualnej różnicy między biegłymi co do orzeczenia w kwestii uzależnienia od alkoholu. Opinia biegłych podlega w dalszym postępowaniu ocenie sądu.

3. Pomoc dla dorosłych członków rodziny z problemem alkoholowym

Współuzależnienie

Szkody zdrowotne wywołane alkoholem nie ograniczają się tylko do szkód występujących u osób uzależnionych, lecz dotyczą także członków ich rodzin. Członkowie najbliższego otoczenia osoby uzależnionej żyją w stanie permanentnego stresu, co staje się przyczyną wystąpienia u nich stałych zaburzeń związanych z przystosowaniem, określanych mianem współuzależnienia. Współuzależnienie obejmuje takie zjawiska, jak:

Leczenie współuzależnienia wymaga odpowiedniego postępowania terapeutycznego, w zakresie którego szkoleni są specjaliści psychoterapii uzależnienia. Terapia współuzależnienia zazwyczaj odbywa się w placówkach odwykowych. Opracowane są programy psychoterapii współuzależnienia, a pacjenci współuzależnieni traktowani są jako druga, równie ważna jak osoby uzależnione, grupa w zakładach lecznictwa odwykowego. Tego typu założenia opierają się na podstawach merytorycznych, a także regulacjach prawnych (art. 23 ustawy i tekst rozporządzenia). Terapeuci szkoleni są zarówno w udzielaniu pomocy osobom uzależnionym, jak i współuzależnionym. Jednak zapewnienie finansowania usług dla osób współuzależnionych napotyka na większe trudności niż w przypadku osób uzależnionych. Dla gminy może to oznaczać konieczność dofinansowania usług z tego zakresu (dofinansowanie etatu lub ryczałtu dla terapeuty), względnie pokrycie kosztów dodatkowych szkoleń.

Dorosłe Dzieci Alkoholików (DDA)

Dzieci w rodzinach, gdzie jedno lub oboje rodziców nadużywa alkoholu, żyją w silnym stresie, doświadczają poczucia niepewności i zmienności nastrojów tych dorosłych. Często są świadkami lub ofiarami przemocy psychicznej i fizycznej. Osoba, która wychowywała się w takiej rodzinie, w dorosłym życiu przejawia w funkcjonowaniu psychologicznym wiele problemów będących skutkiem urazów z dzieciństwa. Efektem doświadczeń wyniesionych z rodziny alkoholowej są pewne schematy zachowań i reakcje emocjonalne, które utrudniają szczęśliwe życie i nawiązywanie bliskich relacji z innymi ludźmi. Powyższy zespół zaburzeń przystosowania nazywamy syndromem Dorosłego Dziecka Alkoholika.

Ważnym elementem systemu pomocy dla rodzin z problemem alkoholowym jest także oferta terapeutyczna dla DDA. Terapia DDA opiera się na programach o charakterze terapeutycznorozwojowym. Najczęściej usługi dla tej kategorii pacjentów nie są finansowane przez NFZ. Ta kategoria świadczeń zdrowotnych (w postaci programów psychoterapii) jest najczęściej finansowana przez samorząd terytorialny. Programy dla DDA muszą być realizowane przez specjalistów psychoterapii uzależnień, legitymujących się ukończeniem specjalistycznego przeszkolenia w tej dziedzinie. Przebycie własnej terapii nie stanowi wystarczających kwalifikacji.

Szkolenie terapeutów w zakresie psychoterapii DDA przekracza ramy zasadniczych szkoleń objętych programem potwierdzania kwalifikacji zawodowych osób prowadzących terapię uzależnienia i współuzależnienia.

Dla gminy może to oznaczać konieczność sfinansowania szkoleń specjalistycznych w zakresie terapii DDA oraz sfinansowanie realizacji programu terapeutycznego.

4. Zapobieganie powstawaniu problemów związanych z nadużywaniem alkoholu

Liczne obserwacje i analizy statystyczne najczęściej diagnozowanych jednostek chorobowych u pacjentów placówek p.o.z. dowodzą, że nie tylko osoby uzależnione od alkoholu ponoszą szkody zdrowotne, ale także osoby pijące w sposób ryzykowny i szkodliwy. Badania wskazują, że około 20% osób pijących w sposób ryzykowny i szkodliwy nie potrzebowałoby porad lekarskich, gdyby ograniczyły spożycie alkoholu. W związku z tym Światowa Organizacja Zdrowia opracowała metody prostego i łatwego dokonywania przesiewu i podejmowania interwencji przez lekarza pierwszego kontaktu w przypadku pacjenta, u którego wstępnie zauważył wystąpienie problemów spowodowanych szkodliwym używaniem alkoholu. Dlatego też jednym z ważnych zadań zapisanych w programie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych powinno być wspieranie lekarzy pierwszego kontaktu w stosowaniu metod wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji.

W ramach tego zadania powinno się zapewnić szkolenia dla lekarzy, stworzenie podręcznej biblioteczki dotyczącej wiedzy o problemach alkoholowych, dostarczenie listy teleadresowej placówek lecznictwa odwykowego z danego terenu oraz zaopatrzenie lekarzy w materiały do wykonywania badań przesiewowych i w materiały dla pacjentów.

Ponieważ badania przesiewowe w kierunku problemów alkoholowych na razie nie wchodzą w zakres świadczeń zdrowotnych refundowanych przez NFZ, należy także pomyśleć o stworzeniu takiego mechanizmu finansowego, który motywowałby lekarzy do prowadzenia tego typu badań. Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest tu zawieranie porozumienia finansowego z zakładem opieki zdrowotnej lub z samymi lekarzami, zgodnie z którym wypłacano by określoną kwotę za każdego objętego oddziaływaniem pacjenta.

Istotnym elementem, na który należy zwrócić uwagę, jest fakt, że samo badanie przesiewowe nie powinno zakończyć kontaktu z pacjentem. Istotą tej metody jest podjęcie interwencji, która w przypadku osób, u których podejrzewane jest uzależnienie, powinna skutkować skierowaniem do placówki odwykowej, a w przypadku osoby pijącej szkodliwie lub ryzykownie podjęciem ustrukturyzownej rozmowy zmierzającej do wytworzenia u pacjenta motywacji do ograniczenia picia do mniejszych dawek.

W przypadku pacjenta pijącego szkodliwie, powinny się odbyć dwa, trzy spotkania, w przypadku pacjenta skierowanego do placówki odwykowej, lekarz po odpowiednim przeszkoleniu powinien umieć podtrzymywać motywację do leczenia przy kolejnych wizytach, okazując zainteresowanie postępami w terapii i podkreślając jej wpływ na stan zdrowia somatycznego.

Odrębnym zagadnieniem jest możliwość wykorzystania odpowiednio zebranych wyników testu AUDIT (najczęściej używany test przesiewowy) do dokonania diagnozy problemów alkoholowych w skali miasta czy gminy. Wymaga to określenia warunków zbierania, gromadzenia i opracowywania pozyskanych danych.

Skutkiem nadużywania alkoholu przez kobiety będące w ciąży jest powstanie szeregu zmian rozwojowych u nowo narodzonych dzieci, które w krańcowej formie przyjmują postać FAS (Płodowego Zespołu Alkoholowego), charakteryzującego się, obok specyficznych uszkodzeń somatycznych, także występowaniem upośledzenia umysłowego. W Polsce wiedza na temat pozalkoholowych uszkodzeń płodu jest mało rozpowszechniona zarówno wśród przedstawicieli służby zdrowia, jak i społeczeństwa. Zespół FAS często nie jest diagnozowany, a wobec kobiet w ciąży nie są podejmowane działania diagnostycznointerwencyjnie w zakresie spożywania alkoholu.

Zgodnie z § 15 rozporządzenia do zadań poradni dla osób z problemem alkoholowym należy współpraca z placówkami podstawowej opieki zdrowotnej w zakresie metod wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji oraz zapobieganie szkodom zdrowotnym powstałym w wyniku ryzykownego i szkodliwego używania alkoholu, m.in. przez kobiety ciężarne. Do zadań samorządu terytorialnego należałoby stworzenie odpowiednich warunków do takiej współpracy, np. zorganizowanie spotkań szkoleniowych dla lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej dotyczących metod wczesnej diagnozy i krótkiej interwencji oraz zespołu FAS. Być może pożyteczne byłoby zawarcie porozumienia o współpracy z lekarzami realizującymi wymienione zadania.

Pomoc psychologiczna i socjoterapeutyczna dla dzieci z rodzin z problemem alkoholowym

5. Pomoc dla dzieci z rodzin z problemem alkoholowym – analiza dotychczasowych działań

Według danych szacunkowych w Polsce żyje około 1,5–2,0 mln dzieci wychowujących się w rodzinach z problemem alkoholowym, z czego 500 tys. znajduje się w dramatycznej sytuacji zagrażającej ich zdrowiu i życiu. Dzieci te ponoszą ogromne straty we wszystkich aspektach rozwoju. Są słabsze fizycznie, częściej chorują, rozwijają się u nich określone zaburzenia emocjonalne, często są ofiarami przemocy i nadużyć seksualnych ze strony najbliższych członków rodziny lub otoczenia. Ponadto stanowią tzw. grupę ryzyka pod względem prawdopodobieństwa uzależnienia od alkoholu i innych substancji psychoaktywnych.

Przy planowaniu gminnego systemu pomocy psychologicznej dla dzieci z rodzin z problemem alkoholowym należy dążyć do zintegrowania działań różnych instytucji zajmujących się pomaganiem dziecku i rodzinie. Dotyczy to przede wszystkim szkoły, poradni psychologicznopedagogicznych, ośrodków pomocy społecznej, sądów rodzinnych, policji, ośrodków interwencji kryzysowej, świetlic socjoterapeutycznych, gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Często zdarza się, że pracownicy tych instytucji podejmują niezależnie od siebie próby interwencji wobec rodziny. Tymczasem zaplanowanie i realizacja wspólnych działań mogłoby zwiększyć ich efektywność. Optymalnym rozwiązaniem jest tworzenie interdyscyplinarnych zespołów, których zadaniem jest opracowywanie i koordynowanie realizacji planów pomocy dziecku i rodzinie.

Istotną rolę w procesie pomagania dzieciom z rodzin alkoholowych odgrywają świetlice socjoterapeutyczne. Po wejściu w życie znowelizowanej ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi nastąpił bardzo dynamiczny rozwój świetlic i grup socjoterapeutycznych. Według sprawozdań nadsyłanych do Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych z województw, w 1997 roku istniało 860 takich placówek, zaś w 2003 roku świetlic realizujących programy socjoterapeutyczne było 2420 i ponad drugie tyle realizujących jedynie program opiekuńczowychowawczy (4194). W związku z tym zaobserwowano szereg zjawisk korzystnych dla środowisk lokalnych, ale z ich realizacją wiąże się czasami wiele trudności i zagrożeń.

Do korzystnych zmian należą:

Do trudności należą:

Konsekwencją tych trudności, przy jednoczesnym dynamicznym wzroście liczby świetlic, jest:

W związku z powyższym, najważniejszym zadaniem staje się opracowanie standardów działania i organizacji świetlic świadczących pomoc dzieciom z rodzin z problemem alkoholowym.

6. Podstawy prawne dotyczące udzielania pomocy dziecku i rodzinie

Istnieją dwa akty prawne wskazujące, iż jednym z zadań własnych gminy jest organizowanie i prowadzenie placówek oferujących pomoc dzieciom.

Ustawa z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (Dz.U. z 2004 r. Nr 64, poz. 593) stwierdza, że do zadań własnych gminy o charakterze obowiązkowym należy:

  1. opracowanie i realizacja gminnej strategii rozwiązywania problemów społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem programów pomocy społecznej, profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych i innych, których celem jest integracja osób i rodzin z grup szczególnego ryzyka;
  2. prowadzenie i zapewnienie miejsc w placówkach opiekuńczowychowawczych wsparcia dziennego lub mieszkaniach chronionych;
  3. tworzenie gminnego systemu profilaktyki i opieki nad dzieckiem i rodziną;
  4. dożywianie dzieci (art.17 pkt 1, 12, 13, 14 ustawy o pomocy społecznej).

Wśród wymienionych w ustawie zadań własnych z zakresu pomocy społecznej realizowanych przez powiaty znalazło się także zapewnienie opieki i wychowania dzieciom całkowicie lub częściowo pozbawionym opieki rodziców, w szczególności przez organizowanie i prowadzenie ośrodków adopcyjno-opiekuńczych, placówek opiekuńczo-wychowawczych dla dzieci i młodzieży, w tym placówek wsparcia dziennego o zasięgu ponadgminnym a także tworzenie i wdrażanie programów pomocy dziecku i rodzinie (art. 19 pkt 4 ustawy o pomocy społecznej).

Natomiast do zadań wojewody należy prowadzenie rejestru placówek opiekuńczowychowawczych i ośrodków adopcyjnoopiekuńczych (art. 84 pkt 2); nadzór nad realizacją zadań samorządu gminnego, powiatowego i województwa, w tym nad jakością działalności jednostek organizacyjnych pomocy społecznej oraz nad jakością usług, dla których minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określił standardy, w tym standardy opieki i wychowania, a także nad zgodnością zatrudnienia pracowników jednostek organizacyjnych pomocy społecznej z wymaganymi kwalifikacjami. Ponadto do zadań wojewody należy kontrola jakości usług wykonywanych przez podmioty niepubliczne na podstawie umowy z organami administracji rządowej i samorządowej (art. 22 pkt 4, 8, 9 ustawy o pomocy społecznej).

W art. 71 wymienionej ustawy określono formy i część zadań placówek opiekuńczo-wychowawczych wsparcia dziennego:

  1. W celu wsparcia funkcji opiekuńczych rodziny dziecko może zostać objęte opieką i wychowaniem w następujących placówkach opiekuńczo-wychowawczych wsparcia dziennego:
    1. opiekuńczej, prowadzonej w formie kół zainteresowań, świetlic, klubów, ognisk wychowawczych, które pomagają dzieciom w pokonywaniu trudności szkolnych i organizowaniu czasu wolnego;
    2. specjalistycznej, w której jest realizowany program psychokorekcyjny lub psychoprofilaktyczny, w tym terapia pedagogiczna, psychologiczna, rehabilitacja, resocjalizacja.
  2. Pobyt w placówce opiekuńczowychowawczej wsparcia dziennego jest dobrowolny i nieodpłatny.
  3. W działaniach wychowawczych organizowanych w placówce opiekuńczowychowawczej wsparcia dziennego powinni czynnie uczestniczyć rodzice lub opiekunowie dziecka.
  4. Placówka opiekuńczowychowawcza wsparcia dziennego współdziała z osobami i podmiotami działającymi w środowisku lokalnym.

Ustawa z 26 października 1982 roku o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (tekst jednolity Dz.U. z 2002 roku Nr 147, poz. 1231 z późn. zm.) stwierdza, iż „prowadzenie działań związanych z profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych należy do zadań własnych gmin”. W szczególności zadania te obejmują m.in. „udzielanie rodzinom, w których występują problemy alkoholowe, pomocy psychospołecznej i prawnej, a w szczególności ochrony przed przemocą w rodzinie” (art. 4 ust. 1 pkt 2) oraz prowadzenie (...) działań na rzecz dożywiania dzieci uczestniczących w pozalekcyjnych programach opiekuńczowychowawczych i socjoterapeutycznych (pkt 3).

Realizacja tego zadania w odniesieniu do dzieci powinna oznaczać tworzenie specjalistycznych placówek dla dzieci i młodzieży z rodzin z problemem alkoholowym, takich jak świetlice, kluby oraz prowadzenie grup socjoterapeutycznych. Na mocy ustawy gminy pozyskują dodatkowe środki na finansowanie zadań określonych w art. 41 ust. 1 z opłat za korzystanie z zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych (art. 11 ust. 1).

Reasumując, gmina na mocy ustawy o pomocy społecznej zobowiązana jest wspierać rodzinę przez objęcie dziecka działaniami wychowawczymi, opiekuńczymi i edukacyjnymi realizowanymi w placówce wsparcia dziennego, jaką może być świetlica. Na szczególną uwagę zasługują dzieci wychowujące się w rodzinach z problemem alkoholowym. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi dodatkowo nakłada na gminę obowiązek udzielania dzieciom specjalistycznej pomocy psychologicznej, wskazując jednocześnie dodatkowe źródło finansowania podejmowanych w tym celu działań.

7. Zasady działania i organizacji placówek opiekuńczo-wychowawczych

Świetlice świadczące pomoc dzieciom z rodzin z problemem alkoholowym w myśl rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 września 2000 roku w sprawie placówek opiekuńczowychowawczych (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 900) są placówkami opiekuńczowychowawczymi wsparcia dziennego. Odnoszą się więc do nich zawarte w rozporządzeniu zasady działania i organizacji placówek opiekuńczowychowawczych, kwalifikacje osób zatrudnionych w placówkach oraz standardy wychowania i opieki.

Zgodnie z rozporządzeniem:

  1. Placówka wsparcia dziennego, która działa w najbliższym otoczeniu dziecka:
    1. wspiera rodzinę w sprawowaniu jej podstawowych funkcji,
    2. zapewnia pomoc rodzinie i dzieciom sprawiającym problemy wychowawcze, zagrożonym demoralizacją, przestępczością lub uzależnieniami,
    3. współpracuje ze szkołą, ośrodkiem pomocy społecznej i innymi instytucjami w rozwiązywaniu problemów wychowawczych (§ 4 ust. 1 pkt 1–3 ww. rozporządzenia).
  2. Placówka wsparcia dziennego prowadzi w szczególności następujące formy pracy środowiskowej:
    1. pomoc w kryzysach szkolnych, rodzinnych, rówieśniczych, osobistych,
    2. zajęcia socjoterapeutyczne,
    3. zajęcia korekcyjne, kompensacyjne, logopedyczne,
    4. indywidualne programy korekcyjne,
    5. pomoc w nauce,
    6. pomoc socjalną, dożywianie,
    7. organizację czasu wolnego, rozwój zainteresowań, organizację zabaw i zajęć sportowych,
    8. stałą pracę z rodziną dziecka,
    9. stałą współpracę, przede wszystkim z ośrodkiem pomocy społecznej, szkołą oraz sądem (§ 14 ust. 1 pkt 1–9 ww. rozporządzenia).
  3. Placówka wsparcia dziennego pracuje przez cały rok, we wszystkie dni robocze, co najmniej 4 godziny dziennie (§ 14 ust. 2 ww. rozporządzenia).
  4. Czas pracy placówki dostosowany jest do potrzeb dzieci i rodziców (§ 14 ust. 3 ww. rozporządzenia).
  5. Osoby zatrudnione na etacie wychowawcy powinny być absolwentami studiów wyższych o preferowanych kierunkach: pedagogika, psychologia, politologia i nauki społeczne w zakresie/o specjalności resocjalizacja. Na etacie pedagoga, psychologa można zatrudnić absolwentów wyższych uczelni magisterskich, zaś jako terapeutę – osobę posiadającą udokumentowane przygotowanie do prowadzenia terapii o profilu potrzebnym do pracy placówki (§ 20 ust. 1 pkt 1–4 ww. rozporządzenia).
  6. W placówce mogą być zatrudniani specjaliści stosownie do potrzeb przyjmowanych dzieci (§ 41 ust. 2 ww. rozporządzenia).
  7. W placówce prowadzona ma być następująca dokumentacja: regulamin (§ 7), indywidualny plan pracy z dzieckiem i karta pobytu dziecka (§ 8), ponadto powinny być zapisywane wnioski z okresowej oceny sytuacji dziecka (§ 10 pkt 5 ww. rozporządzenia).

Komentarz: Placówki opiekuńcze (np. opiekuńczowychowawcze) i specjalistyczne (np. świetlice socjoterapeutyczne) powinny być autonomicznymi placówkami spełniającymi wymogi dotyczące placówek wsparcia dziennego zawarte w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 września 2000 roku. Aktualnie przygotowywana jest nowa wersja rozporządzenia, która najprawdopodobniej zacznie obowiązywać w pierwszym kwartale 2005 roku.

8. Model pomocy dzieciom z rodzin z problemem alkoholowym

Założenia:

  1. Dziecko żyje w systemie rodzinnym i pomoc dla niego przeznaczona powinna być zintegrowana z pomocą rodzinie.
  2. Pomoc dziecku powinna być planowa, opierać się na diagnozie jego potrzeb i problemów.
  3. Pomoc dziecku powinna być kompleksowa, co oznacza, że będzie obejmować wiele aspektów życia dziecka oraz długoterminowa, czyli trwać do momentu rozwiązania jego problemów.
  4. Celem pomocy powinno być rozwiązanie problemów dziecka, a nie doraźne zaspokajanie jego potrzeb (np. materialnych).
  5. Pomoc dziecku powinna być zindywidualizowana.
  6. Osoby udzielające pomocy powinny mieć odpowiednie kwalifikacje zawodowe oraz kompetencje osobiste.
  7. Planowanie pomocy powinno przebiegać w zespole i jeśli to możliwe, powinno być poddawane superwizji lub konsultacji.
  8. Udzielanie pomocy powinno spełniać standardy adekwatne do rodzaju świadczonych usług (np. warunki lokalowe, liczba dzieci w grupie itp.)

Udzielanie pomocy dzieciom może odbywać się w różnych placówkach i mieć różną formę. Różnorodność form udzielanej pomocy (przy zachowaniu założeń zawartych w modelu pomocy dzieciom z rodzin alkoholowych) pozwala na wszechstronne zaspokajanie rożnych potrzeb występujących w danym środowisku i nie należy oceniać określonej formy pomocy dziecku jako bardziej potrzebnej od innych. Jeżeli na danym terenie nie ma możliwości stworzenia świetlicy socjoterapeutycznej spełniającej formalne wymogi dotyczące samodzielnego lokalu oraz wymaganej ilości godzin pracy, program socjoterapii może być realizowany w formie zajęć socjoterapeutycznych poza tego typu placówką. Powinny jednak zostać zachowane standardy co do zadań i celów prowadzenia tego typu zajęć. Jeżeli zaś program realizowany w placówce nie spełnia merytorycznych założeń programu socjoterapii, świetlicy tej nie należy nazywać socjoterapeutyczną. Świetlica opiekuńczowychowawcza odgrywa również bardzo ważną rolę w procesie pomagania dzieciom, zwłaszcza z rodzin dysfunkcyjnych. Ta i inne formy pomocy dzieciom są istotnymi elementami systemu pomocy. Najczęściej występujące formy pomocy dziecku to:

Zadania świetlicy opiekuńczowychowawczej:

  1. Stała, systematyczna współpraca z rodziną dziecka.
  2. Rozpoznanie sytuacji dziecka w kontekście jego sytuacji rodzinnej.
  3. Organizacja czasu wolnego, prowadzenie zajęć tematycznych.
  4. Prowadzenie pracy z grupą poprzedzone jej planowaniem w zespole pracowników.
  5. Indywidualne spotkania z dziećmi organizowane poza pracą z grupą.
  6. Prowadzenie dokumentacji pracy z dzieckiem i z grupą.
  7. Współpraca z innymi instytucjami (gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych, szkoła, ośrodek pomocy społecznej, sąd rodzinny, powiatowe centrum pomocy rodzinie itp.).
  8. Dożywianie dzieci.
  9. Pomoc dziecku w radzeniu sobie z życiowymi problemami, kryzysami (rodzinnymi, związanymi z relacjami z rówieśnikami, szkolnymi itp.).
  10. Korzystanie z regularnych konsultacji lub superwizji dotyczących pracy placówki.

Zadania świetlicy socjoterapeutycznej:

  1. Sporządzanie diagnozy indywidualnej dziecka i jego sytuacji rodzinnej i szkolnej.
  2. Prowadzenie zajęć socjoterapeutycznych zgodnie z programem przygotowanym dla całej grupy i diagnozą indywidualną dzieci.
  3. Praca ze stałymi grupami dzieci.
  4. Praca z dziećmi w kontakcie indywidualnym.
  5. Przygotowanie i realizacja indywidualnych programów rozwojowoterapeutycznych dla dzieci.
  6. Prowadzenie dokumentacji pracy z dzieckiem zgodnej z charakterem placówki (dokumentacja diagnozy, planów i realizacji indywidualnych i grupowych zajęć z dziećmi wraz z osiągnięciami).
  7. Utrzymywanie kontaktów z rodziną dziecka w celu:
    • diagnozy sytuacji rodzinnej,
    • rozwiązywania problemów rodziny (np. motywowanie osoby uzależnionej lub współuzależnionej do podjęcia terapii),
    • współpracy w sprawie postępów dziecka w procesie socjoterapii.
  8. Współpraca z instytucjami (gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych, szkoła, ośrodek pomocy społecznej, sąd rodzinny, powiatowe centrum pomocy rodzinie itp.), które mogą pomóc rodzinie w rozwiązaniu jej problemów, a zwłaszcza w zakresie podejmowania interwencji wobec osób uzależnionych i współuzależnionych.
  9. Korzystanie z regularnych konsultacji lub superwizji dotyczących pracy placówki.

Zadania osób prowadzących zajęcia socjoterapeutyczne:

  1. Diagnoza indywidualna dziecka i jego sytuacji rodzinnej i szkolnej.
  2. Prowadzenie zajęć zgodnie z programem dla całej grupy i diagnozą indywidualną dzieci.
  3. Utrzymywanie stałych kontaktów z rodziną dziecka (wizyty domowe).
  4. Przygotowanie i realizacja indywidualnych programów rozwojowoterapeutycznych dla dzieci.
  5. Prowadzenie dokumentacji.
  6. Współpraca z instytucjami (gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych, szkoła, ośrodek pomocy społecznej, sąd rodzinny, powiatowe centrum pomocy rodzinie itp.).
  7. Regularne korzystanie z konsultacji lub superwizji dotyczących prowadzonych zajęć.
  8. Grupę socjoterapeutyczną powinny prowadzić przynajmniej dwie osoby, tzn. na każdych zajęciach jest przynajmniej dwóch prowadzących, a liczba dzieci nie powinna przekraczać 12 osób.
  9. Grupy dzieci powinny być organizowane w określonych przedziałach wiekowych: 7–10, 11–12, 13–15 lat.
  10. Programy zajęć grupowych (cele, formy zajęć, metody) powinny być dostosowane do potrzeb rozwojowych dzieci oraz ograniczeń wynikających z ich sytuacji rodzinnej.

Uwagi i wskazówki:

  1. Ze względu na specyfikę pomocy i trudne zadania, praca osób w świetlicach socjoterapeutycznych powinna być objęta superwizją lub konsultacją. Superwizje i konsultacje mogą prowadzić osoby o odpowiednim przygotowaniu i doświadczeniu w pracy z dziećmi (np. superwizorzy Polskiego Towarzystwa Psychologicznego lub konsultanci Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych). Dobrym przykładem na przeprowadzenie konsultacji w terenie, gdzie trudno dotrzeć do specjalistów, jest organizowanie wspólnych spotkań pracowników z najbliższego terenu. Celem spotkań jest omawianie sposobów rozwiązywania problemów dzieci i ich rodzin. Należy pamiętać, że ruch samopomocowy nie zastępuje profesjonalnej superwizji.
  2. Świetlice socjoterapeutyczne powinny być organizowane poza terenem szkoły ze względu na potrzebę unikania etykietowania i stygmatyzacji dzieci z tzw. rodzin patologicznych.
  3. Cele postawione w programie mogą być realizowane przy zastosowaniu różnych form i metod pracy z dziećmi, np. zajęcia plastyczne, muzyczne, teatralne, sportowe, gry i zabawy rozwojowe, konkursy, wycieczki, obozy itp. Osoba prowadząca zajęcia powinna stosować te formy pracy, w których czuje się najbardziej kompetentna.

Do zadań gminy w zakresie udzielania pomocy psychologicznej dzieciom z rodzin z problemem alkoholowym należy w szczególności:

Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie

Zagadnienia związane z przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie weszły na stałe do katalogu działań podejmowanych przez środowiska lokalne w ramach realizacji gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Gminy deklarują, że przeciwdziałanie przemocy w rodzinie należy do priorytetowych działań służących pomocy rodzinom z problemem alkoholowym. Tymczasem praktyka pokazuje, że mimo iż ochrona rodzin przed przemocą jest jednym z zadań własnych gminy, to na zadanie to samorządy gminne przeznaczają zaledwie 5% środków pochodzących z opłat za zezwolenia na sprzedaż alkoholu.

9. Diagnoza

Szacuje się, że w Polsce w rodzinach z problemem alkoholowym żyje około 3–4 mln osób. Na podstawie badań przeprowadzonych przez Instytut Psychologii Zdrowia PTP należy stwierdzić, że blisko 80% żon i partnerek alkoholików doznaje przemocy ze strony męża lub partnera. Inne badania przeprowadzone przez Instytut Psychologii Zdrowia pokazują, że około 60% pacjentów lecznictwa odwykowego przyznaje, iż ma poważne problemy związane ze stosowaniem przemocy wobec najbliższych. Co czwarty ankietowany przyznaje się do stosowania przemocy fizycznej wobec swoich dzieci w okresie rozwijania się choroby alkoholowej, a nieco ponad 5% – do stosowania przemocy po zakończeniu leczenia odwykowego.

Z danych Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” wynika, że ponad 60% zgłaszanych przypadków przemocy domowej związanych jest z nadużywaniem przez sprawcę alkoholu.

Niemal w co piątej polskiej rodzinie dochodzi do konfliktów z powodu nadużywania alkoholu (CBOS 2002). Komenda Główna Policji podaje, że w 2003 roku nastąpił spadek liczby interwencji policji w sprawach przemocy w rodzinie. Policjanci przeprowadzili ponad 86 tys. interwencji z wykorzystaniem procedury i dokumentacji „Niebieskie Karty” – o 10 tys. mniej niż w 2002 roku. Nie oznacza to jednak, że zmniejszyła się skala zjawiska przemocy domowej, tym bardziej, że statystyki wykazują wzrost liczby ofiar przemocy (o ponad 10 tys.) i sprawców (o ponad 6 tys.), w szczególności tych, którzy w chwili popełnienia czynu byli w stanie nietrzeźwości. Należy to raczej interpretować jako swego rodzaju regres w działaniach na rzecz ochrony ofiar przed przemocą. Mimo że w ograniczanie zagrożeń życia rodzinnego wywołanych alkoholem angażują się gminy, tworząc i finansując już istniejące specjalistyczne placówki dla ofiar przemocy, realizując programy terapeutyczne dla ofiar oraz interwencyjnokorekcyjne dla sprawców, należy zintensyfikować działania na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie.

10. Gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych

Ogromną rolę w udzielaniu pomocy rodzinom z problemem alkoholowym mają do spełnienia gminne komisje rozwiązywania problemów alkoholowych. I to nie tylko dlatego, że są organem podejmującym czynności zmierzające do orzeczenia o zastosowaniu wobec osoby uzależnionej od alkoholu obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego, ale przede wszystkim z powodu, że w takich wypadkach zwykle klientem komisji jest osoba będąca jednocześnie sprawcą przemocy wobec najbliższych. Nadal członkowie gminnych komisji o przemocy dowiadują się niejako przy okazji, brakuje ujednoliconej procedury, która pozwoliłaby na szybkie rozpoznanie przemocy i podjęcie odpowiednich działań w stosunku do sprawcy i jego rodziny.

Priorytetem w 2005 roku powinno więc być wdrożenie „Niebieskich Kart” – procedury interwencji gminnych komisji w sprawach przemocy domowej. Procedura i dokumentacja pozwala m.in. na rozpoznanie zaburzeń życia rodzinnego wywołanych nadużywaniem alkoholu i stosowaniem przemocy, ułożenie planu pomocy członkom rodziny (dorosłym i dzieciom) i podjęciu działań interwencyjnych. W 2003 roku członkowie gminnych komisji przeprowadzili ponad 34 tys. rozmów z ofiarami przemocy i tylko nieliczni z nich posiadali odpowiednią ujednoliconą procedurę rejestrowania, prowadzenia rozmowy i monitorowania sytuacji w rodzinie. Rekomenduje się, aby gminna komisja w przypadku rozmowy z osobą nadużywającą alkoholu podjęła odpowiednie działania służące ustaleniu czy osoba ta stosuje przemoc wobec najbliższych, oraz jeśli ma podejrzenie, że klient może być sprawcą przemocy domowej – zawiadomiła o tym fakcie odpowiednie służby, instytucje i organizacje, a także zainicjowała pomoc ofiarom. Jest to możliwe, tym bardziej, że komisje stają się zespołami osób odpowiednio przeszkolonych, reprezentujących różne zawody i specjalności niezbędne, aby skutecznie i kompleksowo zajmować się szeroko rozumianą profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych, w tym także interwencją i pomocą rodzinom, w których dochodzi do przemocy.

11. „Niebieskie Karty” w policji i pomocy społecznej

W maju 2004 roku procedura „Niebieskie Karty” została wprowadzona ustawą o pomocy społecznej do praktyki pracowników socjalnych. Do katalogu przyczyn udzielania pomocy społecznej została dopisana przemoc w rodzinie, a załącznikiem do wywiadu środowiskowego stała się dokumentacja „Pomoc społeczna – Niebieska Karta”. Dokumentację tę pracownik socjalny wypełnia w przypadku uzyskania informacji o przemocy w rodzinie (art. 107, ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej – Dz.U. z 2004 r. Nr 64, poz. 593). Regulacje prawne związane z procedurą „Niebieskie Karty” w policji od 31 grudnia 2002 roku pozostają niezmienione (Zarządzenie Komendanta Głównego Policji nr 21 z 2002 roku). Niepokoi spadek liczby interwencji policji dotyczących przemocy w rodzinie (patrz: diagnoza). W związku z powyższym rekomenduje się wzmożenie działań służących wdrożeniu procedury „Niebieskie Karty” na stałe do praktyki działań obu służb. Konieczne jest więc organizowanie szkoleń, narad, konferencji, przygotowywanie odpowiednich materiałów informacyjnoedukacyjnych na temat współpracy służb, zasobów lokalnych (instytucjonalnych i osobowych). Zaleca się, aby przedsięwzięcia te miały charakter interdyscyplinarny, ponieważ sprzyja to poznawaniu specyfiki pracy innych służb, a w przypadku szkoleń – nawiązywaniu osobistych relacji pomiędzy ludźmi z terenu tej samej gminy czy dzielnicy; wszystkie te elementy wpływają na zwiększenie efektywności procedury „Niebieskie Karty”. W ramach działalności edukacyjnej warto zadbać o to, aby w lokalnej i regionalnej prasie pojawiały się regularnie informacje o „Niebieskich Kartach”, tak aby jak najwięcej osób dowiedziało się o ich istnieniu i aby obligowało to i motywowało służby do posługiwania się procedurą.

12. Podnoszenie kompetencji w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie

Rekomenduje się, aby gminy dofinansowywały szkolenia i kursy służące podniesieniu kompetencji w zakresie zagadnień związanych z przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie.

W 2004 roku Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych uruchomiła system certyfikowania osób zajmujących się problematyką przemocy domowej. Podobnie jak w systemie lecznictwa odwykowego można ubiegać się o tytuł specjalisty lub konsultanta w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie (więcej informacji: www.parpa.pl). Przy PARPA powstała Rada ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie, która koordynuje zadania związane z realizacją programu certyfikowania osób i udzielania rekomendacji placówkom pracującym w obszarze omawianej w tym rozdziale problematyki.

13. Tworzenie, finansowanie i dofinansowanie specjalistycznych miejsc pomocy dla ofiar przemocy w rodzinie

Tworzenie nowych miejsc pomocy rodzinom, w których dochodzi do przemocy powinno być poprzedzone lokalną diagnozą, dzięki której będzie wiadomo, czy i jaka placówka jest potrzebna w gminie. Małym gminom zaleca się zawieranie międzygminnych porozumień, które pozwalają na bardziej efektywne wykorzystanie oferty placówki oraz na bardziej ekonomiczne gospodarowanie środkami finansowymi. W zależności od potrzeb i zasobów lokalnych rekomenduje się tworzenie i finansowanie:

Dofinansowywanie działań służących przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie może obejmować:

14. Programy dla sprawców przemocy w rodzinie

Coraz częściej samorządy lokalne podejmują decyzje o realizacji na terenie gminy programów interwencyjnoedukacyjnych lub terapeutycznych dla sprawców przemocy domowej. Uruchamiając tego typu przedsięwzięcie, należy zwrócić szczególną uwagę na sposób rekrutacji uczestników programu. Praktyka pokazuje, że sprawcy przemocy w rodzinie bardzo rzadko decydują się na dobrowolny udział w programach. W związku z tym należy dokładnie określić liczbę potencjalnych uczestników, doprecyzować zasięg działania i jego rzeczywiste koszty. Oprócz przeprowadzenia lokalnej diagnozy warto nawiązać współpracę z kuratorami sądowymi, sędziami i prokuratorami, którzy będą motywować lub kierować sprawców przemocy do udziału w programie (np. w przypadku sądu – udział w programie może być orzekany jako warunek zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności lub jako jeden z warunków nałożonych na skazanego przy warunkowym, przedterminowym zwolnieniu).

Miejscem, gdzie stosunkowo łatwo dotrzeć do sprawców przemocy domowej, są placówki lecznictwa odwykowego. Rekomenduje się włączenie do realizowanych w nich programów odwykowych zagadnień o charakterze edukacyjnokorekcyjnym służących powstrzymaniu przemocy w rodzinie.

Dodatkowo należy zadbać o:

Największe efekty w przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie przynosi interdyscyplinarne podejście do tego zagadnienia. Praca w zespołach ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie, skupiających specjalistów przygotowanych do skutecznego zajmowania się tą problematyką, pozwala udzielić rodzinie skutecznej, kompleksowej i odpowiedniej do potrzeb pomocy.

Podobnie jak w latach poprzednich rekomenduje się, aby w każdej gminie powstały zespoły ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie, skupiające specjalistów przygotowanych do skutecznego zajmowania się tą problematyką. Zadaniem takiego zespołu byłoby:

Możliwe jest także dofinansowanie doposażenia omawianych placówek w pomoce i sprzęt niezbędny do prowadzenia zajęć oraz adaptacji pomieszczeń przeznaczonych na wymienione placówki.

« poprzedni rozdział | spis treści | następny rozdział »